نوآوری اجتماعی و تفکر طراحی: از فهم مسئله تا نمونهای آزمودنی
نوآوری اجتماعی یعنی پرورش ایدهها، خدمات و الگوهای تازهای که نیازهای اجتماعی را برآورده میکنند و روابط و همکاریهای تازه میآفرینند. این کار به سازمانهای بزرگ محدود نیست؛ میتواند از گروهی کوچک آغاز شود که مسئلهای را در محله یا مدرسه خود دیده است. این مقاله پایههای مفهومی این حوزه و تفکر طراحی را به عنوان ابزاری عملی معرفی میکند و محدودیتهای آن را نیز یادآور میشود.
نوآوری اجتماعی چیست؟
«کتاب باز نوآوری اجتماعی» که رابین موری، جولی کولیه-گرایس و جف مالگن فراهم آوردهاند، نوآوریهای اجتماعی را ایدههای تازه (محصولات، خدمات یا الگوها) تعریف میکند که نیازهای اجتماعی را برآورده میکنند و همزمان روابط یا همکاریهای اجتماعی تازه میآفرینند. مالگن در پژوهشی پیشتر، فرایند نوآوری اجتماعی را گذر از مراحلی توصیف میکند: تولید ایده از راه فهم نیازها، پرورش و آزمودن آنها در نمونههای اولیه، گسترش و انتشار آنچه کارآمد است، و یادگیری و تحول پیوسته.
مسائل بدخیم
در سال ۱۹۷۳، هورست ریتل و ملوین وبر مفهوم «مسائل بدخیم» را برای توصیف مسائل اجتماعیای ساختند که نمیتوان آنها را دقیق تعریف کرد و راهحل نهایی درست یا نادرست ندارند، بلکه تنها راهحلهای بهتر یا بدتر دارند، و هر کوششی برای حل، خود مسئله را دگرگون میکند. فقر، کمآبی و آموزش در جوامع به حاشیه راندهشده از این نمونهاند. فهم این ماهیت از وعدههای اغراقآمیز جلوگیری میکند و فروتنی، آزمایش و یادگیری پیوسته را میطلبد.
تفکر طراحی
تیم براون در مقاله سال ۲۰۰۸ خود در هاروارد بیزینس ریویو، تفکر طراحی را رویکردی انسانمحور توصیف میکند که نیازهای مردم، آنچه از نظر فنی شدنی است و آنچه پایدار است را گرد هم میآورد. این رویکرد اغلب در مراحلی همپوشان ارائه میشود:
- همدلی و فهم: به سخن کسانی که مسئله بر آنان اثر میگذارد گوش دهید و واقعیتشان را بیپیشداوری ببینید.
- تعریف مسئله: چالش را از دیدگاه کسانی که آن را زندگی میکنند صورتبندی کنید.
- ایدهپردازی: پیش از گزینش یک راهحل، چند راهحل را بکاوید.
- نمونهسازی: نسخهای ساده و کمهزینه از راهحل بسازید.
- آزمون: نمونه را با بهرهمندان بیازمایید، نظرها را گرد آورید و بازنگری کنید.
محدودیتهایی که باید در نظر داشت
تفکر طراحی سودهای روشنی دارد، اما با نقدهای بجایی روبهروست: ممکن است به کارگاههای کوتاهی فروکاسته شود که ایدههای جذاب بیاثر واقعی تولید میکنند، ممکن است علل ساختاری مسائل را نادیده بگیرد، و ممکن است طراحان به جای مشارکت دادن جوامع، از سوی آنان سخن بگویند. از این رو شیوه خوب بر مشارکت واقعی افراد درگیر، رضایت آگاهانه و سنجش صادقانه اثر تأکید میکند.
گامهای عملی برای یک ابتکار کوچک
- نقشه ذینفعان را بکشید و گروههای کمنماینده را در آن بگنجانید.
- پیش از فرض گرفتن علل مسئله، شواهد منتشرشده را گرد آورید.
- شاخصهای ساده و سنجشپذیر برای موفقیت تعیین کنید.
- با نمونهای کوچک و کمخطر آغاز کنید و بدون رضایت روشن داده حساس گردآوری نکنید.
- خروجیهای مستقیم را از اثر بلندمدت جدا کنید و اثری را که نسنجیدهاید ادعا نکنید.
- فرضها و محدودیتهای خود و شیوه دریافت اعتراضها را منتشر کنید.
جمعبندی
نوآوری اجتماعی فرایند یادگیری با مردم است، نه تنها برای آنان. تفکر طراحی ابزارهای سودمندی برای آن فراهم میکند، به شرط آنکه با فهم ژرف بستر، مشارکت واقعی و ارزیابی صادقانه اثر همراه شود. آزمایشگاه نوآوری اجتماعی و حقوق فوتوریا فعالیتهای کاربردی برای این منظور ارائه میدهد.
منابع
- Brown, T. (2008). Design thinking. Harvard Business Review, 86(6), 84–92.
- Murray, R., Caulier-Grice, J., & Mulgan, G. (2010). The Open Book of Social Innovation. London: NESTA and The Young Foundation.
- Mulgan, G. (2006). The process of social innovation. Innovations: Technology, Governance, Globalization, 1(2), 145–162.
- Rittel, H. W. J., & Webber, M. M. (1973). Dilemmas in a general theory of planning. Policy Sciences, 4(2), 155–169.
