یادگیری خودراهبر: بنیانهای علمی و گامهای عملی
یادگیری خودراهبر یعنی یادگیرنده خود ابتکار عمل را در تشخیص نیازهای یادگیری، تعیین هدفها، انتخاب منابع و راهبردها و ارزیابی دستاوردهایش به دست گیرد. مالکوم نولز این تعریف را در سال ۱۹۷۵ ارائه کرد و هنوز پایهٔ بیشتر پژوهشهای بعدی است. یادگیری خودراهبر به معنای یادگیری در انزوا نیست؛ یادگیرندهٔ خودراهبر از معلمان، همکلاسیها، کتابخانهها و ابزارهای دیجیتال کمک میگیرد، اما تصمیم دربارهٔ اینکه چه، چرا و چگونه بیاموزد را در دست خود نگه میدارد.
چرا یادگیری خودراهبر امروز اهمیت دارد؟
دانش و مهارتهای مورد نیاز در کار و زندگی اجتماعی سریعتر از آن تغییر میکنند که برنامههای رسمی بتوانند با آن همگام شوند. از این رو توانایی یادگیری مستمر بیرون از کلاس به مهارتی بنیادی تبدیل شده است. فیلیپ کندی بر این باور است که خودراهبری ویژگی ثابت شخصیت نیست، بلکه تواناییای است که از حوزهای به حوزهٔ دیگر تفاوت میکند؛ ممکن است کسی در یادگیری آشپزی کاملاً مستقل باشد اما در یادگیری آمار به راهنمایی زیادی نیاز داشته باشد. این یعنی مهارتهای یادگیری خودراهبر را میتوان پرورش داد و تمرین کرد.
سه مؤلفهٔ اصلی
رندی گریسون الگویی پیشنهاد میکند که سه بُعد درهمتنیده را گرد هم میآورد:
- مدیریت خود: کنترل بر بافت، یعنی تعیین زمان، مکان، منابع و شیوهٔ سازماندهی کار.
- پایش خود: آگاهی یادگیرنده از تفکر و میزان فهم خود و توانایی تشخیص و اصلاح خطاها.
- انگیزه: میل به آغاز و ادامه، که وقتی یادگیرنده ارزش آموختههایش را میبیند و به موفقیت خود باور دارد، رشد میکند.
این الگو با پژوهشهای یادگیری خودتنظیم همپوشانی دارد. بری زیمرمن چرخهای سهمرحلهای را توصیف میکند: پیشاندیشی (تعیین هدف و انتخاب راهبرد)، اجرا همراه با پایش، و بازاندیشی (ارزیابی نتایج، تبیین علت موفقیت یا شکست و اصلاح برنامه).
گامهای عملی برای ساختن مسیر خودراهبر
- پرسش یا مسئلهای واقعی را برگزینید که برایتان مهم است، نه موضوعی کلی. پرسش مشخص جستوجو را هدایت میکند و پیشرفت را قابل سنجش میسازد.
- هدفی روشن و قابل راستیآزمایی بنویسید، مثلاً: «تا چهار هفتهٔ دیگر علل کمآبی منطقهام را توضیح دهم و دو راهحل مستند به منابع پیشنهاد کنم».
- منابع گوناگون انتخاب کنید: یک کتاب مرجع، یک مقالهٔ داوریشده، یک منبع کاربردی و فردی باتجربه که بتوانید از او بپرسید.
- کار را به جلسههای کوتاه و منظم تقسیم کنید و هر جلسه را به وظیفهای مشخص اختصاص دهید.
- فهم خود را با پرسشهایی که شما را میآزمایند پایش کنید، نه با بازخوانی صرف.
- آنچه آموختید، آنچه اشتباه کردید و چگونگی اصلاح آن را ثبت کنید؛ سیاههٔ مکتوب هم شاهد یادگیری است و هم ابزار بازاندیشی.
- کارتان را با دیگران در میان بگذارید و بازخوردی مشخص بخواهید.
خطاهای رایج
یکی از رایجترین خطاها یکی دانستن سرگرم بودن با یادگیری است؛ صرف ساعتها برای گردآوری منابع به معنای فهم آنها نیست. خطای دیگر گریز از دشواری است، زیرا یادگیرنده تمایل دارد آنچه را میداند تکرار کند به جای آنکه با آنچه نمیداند روبهرو شود. خطای سوم نبودن معیار موفقیت است، به گونهای که یادگیرنده بیآنکه بداند به هدفش رسیده یا نه، دست از کار میکشد.
فوتوریا چگونه از این مسیر پشتیبانی میکند؟
فوتوریا بر این ایده بنا شده که اعضا پرسشهای خود را برمیگزینند و مسیر خود را میسازند. کتابخانه منابع مرجع، آزمایشگاهها فعالیتهای کاربردی، انجمنها فضای گفتوگو و بازخورد، و گذرنامهٔ دانش سیاههای از دستاوردها و شواهد فراهم میکنند. وظیفهٔ یادگیرنده این است که این منابع را به برنامهای شخصی و روشن تبدیل کند و آن را بهطور منظم بازبینی کند.
جمعبندی
یادگیری خودراهبر مهارتی آموختنی است که بر هدفهای روشن، پایش مستمر فهم، انگیزهٔ تازهشونده و مستندسازی نتایج استوار است. کسی که بر آن مسلط شود میتواند در هر حوزه و در هر مرحله از زندگی به یادگیری ادامه دهد.
منابع
- Knowles, M. S. (1975). Self-Directed Learning: A Guide for Learners and Teachers. New York: Association Press.
- Candy, P. C. (1991). Self-Direction for Lifelong Learning. San Francisco: Jossey-Bass.
- Garrison, D. R. (1997). Self-directed learning: Toward a comprehensive model. Adult Education Quarterly, 48(1), 18–33.
- Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory Into Practice, 41(2), 64–70.
