جزری و «کتاب شناخت ابزارهای مکانیکی هوشمندانه»: خوانشی از میراث مهندسی مکانیک
نام جزری جایگاه ویژهای در تاریخ علم و فناوری دارد و همچنین نامی است که «الجزری دیجیتال» (DJAIRI)، نهاد بنیانگذار فوتوریا، برگزیده است. این مقاله جزری و کتاب او را معرفی میکند، توضیح میدهد چرا این کتاب منبعی مهم برای تاریخ مهندسی است، و نشان میدهد چگونه میراث علمی را روشمند بخوانیم، به دور از اغراق و سادهانگاری.
جزری که بود؟
بدیعالزمان ابوالعز اسماعیل بن رزاز جزری مهندسی در خدمت فرمانروایان آرتقی در دیاربکر در جنوب شرقی آناتولی بود. او کتاب خود را که به عربی «الجامع بین العلم والعمل النافع فی صناعة الحیل» نام دارد، حدود سال ۶۰۲ هجری قمری / ۱۲۰۶ میلادی به پایان رساند، پس از دورانی طولانی در دربار که به گفته خودش در مقدمه، بیش از بیست و پنج سال به درازا کشید.
کتاب شامل چیست؟
بر پایه ترجمه انگلیسی دونالد هیل که در سال ۱۹۷۴ منتشر شد، کتاب حدود پنجاه ابزار را در شش دسته توصیف میکند، از جمله:
- ساعتهای آبی و ساعتهای شمعی.
- ظروف و ابزارهای مجالس نوشیدن و پذیرایی.
- ابزارهای شستن دست و ابزارهای اندازهگیری خون در فصد.
- فوارهها و دستگاههای موسیقی خودکار.
- دستگاههای بالا کشیدن آب.
- ابزارها و طرحهای گوناگون، مانند قفلها و درها.
ویژگی کتاب این است که به توصیف کلی بسنده نمیکند. چگونگی ساخت و سوار کردن هر ابزار را گام به گام همراه با تصویر شرح میدهد تا صنعتگری دیگر بتواند دستگاه را دوباره بسازد. به همین دلیل مورخان آن را از مهمترین متون مهندسی سدههای میانه میدانند.
دستگاههای بالا کشیدن آب به عنوان نمونه
دستگاههای بالا کشیدن آب اهمیت ویژهای دارند، زیرا با نیازهای آبیاری و آب آشامیدنی پیوند دارند. جزری دستگاههایی را توصیف میکند که با نیروی آب یا حیوان کار میکنند و حرکت چرخشی را به حرکت رفت و برگشتی تبدیل میکنند تا پمپها را به کار اندازند. دونالد هیل در کتاب تاریخ مهندسی در دوران کلاسیک و سدههای میانه، این سازوکارها را در بستر تحول مهندسی آب در تمدنهای گوناگون بررسی میکند و نشان میدهد چگونه مهندسان مسلمان بر دانش پیشین بنا کردند و بر آن افزودند.
چگونه میراث علمی را روشمند بخوانیم
یک خطای رایج در بحث از میراث، ادعای «نخستین اختراع» بدون شواهد دقیق است، یا برعکس، کوچک شمردن ارزش آن. خوانش روشمند نیازمند این است:
- بازگشت به متن اصلی یا ترجمههای علمی معتبر آن.
- تمایز میان آنچه متن واقعاً توصیف میکند و آنچه شارحان امروزی میافزایند.
- قرار دادن هر دستاورد در بستر تاریخیاش و مقایسه آن با آنچه پیشتر و همزمان وجود داشت.
- احتیاط در برابر ادعاهای بیسند در اینترنت و سنجیدن آنها با پژوهشهای مورخان متخصص.
جزری و علوم انسانی دیجیتال
کتابخانهها و موزههای متعددی در جهان نسخههای خطی کتاب جزری را نگهداری میکنند و برخی از آنها تصاویر دیجیتال را در دسترس پژوهشگران قرار میدهند. در اینجا مطالعه میراث با ابزارهای علوم انسانی دیجیتال پیوند میخورد: توصیف نسخهها با فراداده دقیق، مقایسه تصاویر میان نسخهها، و مستندسازی حقوق و شرایط استفاده.
جمعبندی
کتاب جزری نمونهای آغازین از پیوند دانش نظری با کاربرد عملی است، همانگونه که عنوانش بیان میکند. خواندن آن امروز به ما میآموزد که میراث علمی را با روشی انتقادی ارج نهیم، نه آن را بستاییم و نه نادیده بگیریم.
منابع
- al-Jazari, I. (1974). The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices (D. R. Hill, Trans.). Dordrecht: D. Reidel.
- Hill, D. R. (1996). A History of Engineering in Classical and Medieval Times. London: Routledge.
- al-Hassan, A. Y., & Hill, D. R. (1986). Islamic Technology: An Illustrated History. Cambridge: Cambridge University Press; Paris: UNESCO.
